Грчката пропаганда отсекогаш ја сметала Струмица за „грчки“ град со посебно значење и како дел од нејзината сфера на влијание. За тоа сведочи и фактот дека до 1875 година, Грција ја замислувала својата северна граница до Шар Планина. По овој период, грчката држава покажала дека е многу вешта во прилагодувањето на својата политика и целите кон Македонија, па така, во 80-тите години на XIX век, под влијание на демографските и политичките реалности, грчките историчари и дипломати почнале да предлагаат и бараат нова граница на грчкото влијание. Како таква, тие почнале да ја предлагаат линијата Охрид – Битола – Крушево – Струмица – Мелник – Неврокоп.

Со оглед на тоа дека овој период е познат по честите политички, воени и територијални промени на Балканот, целите и плановите на грчката политика често се менувале, но грчките аспирации кон Струмица и околината останале постојани. Така, по почетокот на Првата балканска војна, Струмица станала стратешка цел за Грција. Со цел конечно да ја освои Струмица, Грција и нејзините политичари и дипломати користеле различни методи и историски аргументи за да ја оправдаат својата територијална претензија – тврдејќи дека над неа имаат историско право.

Значењето на Струмица за грчките територијални аспирации дополнително се зголемило во септември 1885 година, по обединувањето на Бугарија со Источна Румелија. Овој настан предизвикал политичка криза во регионот и особено ги загрижил Србија и Грција, бидејќи територијалната, политичката и воената моќ на Бугарија растела. Секако, овие две држави биле свесни дека и Бугарија „полага свое право на Струмица“ и има за цел да ја присвои кон себе.

Со цел да се спречи ваков развој на настаните, овие две држави започнале преговори за сојуз и поделба на Македонија. Разговорите ги воделе српскиот политичар Стојан Новаковиќ и грчкиот дипломат во Белград, Назос. Според извештајот на Назос, испратен до грчкото Министерство за надворешни работи, Србија била подготвена да го прифати грчкиот предлог за демаркациона линија што ги вклучувала Охрид, Крушево, Струмица, Мелник и Неврокоп, со што Струмица би останала во грчката сфера на интерес.

Иако забелешката на Назос можеби била претерана, јасно е дека Струмица, според грчките гледишта, требала да „остане“ во нивната сфера на интерес. Преговорите меѓу Србија и Грција биле прекинати со Српско-бугарската војна во ноември 1885 година, бидејќи Србија ја изгубила оваа војна и не била во позиција да бара влез на македонска територија. Но, оваа политичка ситуација била само привремена, па по кратка пауза, Грција и Србија продолжиле со нови дипломатски разговори.

Србија имала послаба позиција во османлиска Македонија во споредба со Грција и Бугарија, бидејќи немала своја црковна институција за ширење на влијание и пропаганда. Поради тоа, српската влада барала поддршка од Грција за зајакнување на своите позиции во северна Македонија преку Цариградската патријаршија. Грција била подготвена да помогне, но поставила услов – поделба на Македонија на сфери на интерес. Србија се согласила и во 1890 година, српскиот дипломат Стојан Новаковиќ, кој бил српски пратеник во османлиската престолнина, започнал преговори за поделба на Македонија на интересни сфери со грчкиот амбасадор во Цариград, Маврокордатос.

Грчкиот конзул во Солун, Докос, изработил детална анализа за македонското прашање, вклучувајќи и региони надвор од неговата јурисдикција. Тој забележал дека Србија отворила конзулат во Солун, иако таму немало српско население, и повикувал на внимателност за да не се загрозат грчките интереси. Според неговата линија на разграничување, Струга и територијата северно од Битола би биле српски, Прилеп би припаднал на Србите, Мариово на Грците, Кавадарци и Неготино на Србите, а Струмица, Мелник и Неврокоп морале да останат во грчката зона.

Со доаѓањето на Харилаос Трикупис на власт во Грција, на 23 август 1892 година започнале нови преговори меѓу Атина и Белград. На средбата меѓу Драгумис и Ѓорѓевиќ, грчката страна повторно ја предложила својата стара линија, инсистирајќи Битола, Струмица, Мелник и Неврокоп да бидат во нивната сфера, додека српската страна се спротивставила. Драгумис ја нарекол Струмица „булеварот на Серес“, тврдејќи дека српските претензии кон неа значат аспирации и кон Серес. На овој состанок, Драгумис претставил карта на Балканот, која според српските гледишта била најшовинистичка.

И покрај понатамошните преговори, компромис не бил постигнат, бидејќи Грција одбивала да се откаже од Струмица. Иако разговорите пропаднале, обидите за договор меѓу Атина и Белград за поделба на Македонија продолжиле.

Во 1899 година, Србија повторно побарала грчка поддршка преку Цариградската патријаршија за добивање митрополитски места во Македонија, особено во Скопје. Истата година, во Атина биле одржани преговори меѓу српскиот пратеник Милиќевиќ и грчките лидери Теотокис и Романос. Овој пат бил постигнат договор за поделба на Македонија на српска и грчка сфера на интереси, при што Струмица останувала во грчката зона.

Договорот не бил потпишан по интервенција на српскиот крал, но ова било прво балканско признавање на грчките претензии врз Струмица. Интересот на Грција за Струмица не бил само дипломатски – крајот на XIX век донел и картографска борба меѓу балканските држави, кои преку мапи се обидувале да ги оправдаат своите територијални аспирации врз основа на етничка и историска припадност.

Грција ја дефинирала својата зона како „вистинска Македонија“, поврзувајќи ја со античка Македонија. На почетокот на XX век, во Атина била издадена карта со административните граници на османлиските вилаети, каде биле означени и границите на Европска Турција, одразувајќи го грчкиот територијален интерес.

Границите прикажани на грчките карти значително се разликувале од познатите граници на регионот Македонија во тој период. Една таква карта ја претставувала Македонија како регион што се протега од Охридското Езеро, северно од Крушево и Струмица, завршувајќи кај Неврокоп, при што Струмица била сместена во грчката сфера.

Во 1899 година, грчкиот интелектуалец Клеантис Николаидис во Берлин објавил книга за Македонија – првата од грчки автор на странски јазик. Во неа, тој презентирал етнографска карта на османлиска Македонија, каде што Струмица била прикажана како дел од зоната каде доминирал грчкиот јазик.

Со развојот на македонската револуционерна борба и Илинденското востание, Македонија станала клучно политичко прашање во Европа и на Балканот. Грција отворено го поддржала османлиското задушување на востанието, гледајќи го неговиот неуспех како можност за зајакнување на своите позиции во Македонија. Грчкиот новинар Андониос Спилиотопулос активно ги промовирал грчките аспирации, објавувајќи статии и книги за македонското прашање. Во 1904 година, тој објавил етнографска карта на Македонија, каде што поголемиот дел од регионот бил означен како населен со Грци, а Струмица, како и претходно, била вклучена во грчката територија.

Струмица, како град од голем интерес за Грците, се споменува во повеќе грчки книги и статистики. Во 1882 година, до Грчкото собрание бил испратен меморандум од Папаконстантину, во кој се тврдело дека градот и Струмичката епархија се загрозени од пансловенските активности. Во него, Струмица била претставена како центар на елинизмот во Македонија.

На почетокот на XX век, во Атина биле формирани здруженија кои тврделе дека Македонија е историски грчка територија. Едно од нив, Панмакедонскиот силогос, го издавал списанието Македонски календар, каде што во првиот број била објавена статија за историјата на Струмица. Подоцна, во истото списание биле објавени статистички податоци за Струмичката каза, според кои Грците биле доминантни меѓу христијанското население.

Балканските војни (1912–1913) донеле големи територијални промени, при што Грција добила најголем дел од поранешните османлиски територии. На почетокот на Првата балканска војна изгледало дека Грција нема поголеми амбиции кон Струмица. Вистинските намери на Грција останале затскриени, дури и кога грчкиот министер за надворешни работи, Коромилас, во октомври 1912 година му предал на бугарскиот пратеник во Атина, Хаџимишев, меморандум со територијални барања. Во него грчките аспирации биле фокусирани на Солун, Серес и Битола.

Според меморандумот на Коромилас, грчките територијални барања се протегале од Места на исток, преку Кавала, Беласица, Демир Капија, Крушево, меѓу Преспанското и Охридското Езеро, до Валона. Во грчко-српскиот сојузнички договор Струмица не се споменува, а единствено стои:

„Граничната линија помеѓу Грција и Бугарија, Србија и Бугарија ќе мора да се повлече врз основа на тоа кој ја држи територијата и принципот на рамнотежа меѓу трите држави… Грчко-бугарската линија ќе поминува јужно од Кукуш, северно од Нигрита, преку Орљак, а оттаму преку езерото Ахинос (Тахинско) и по реката Ангистис (Ангиста), ќе се спушти на море, малку поисточно од пристаништето Елефтера.“

Историчарката Елени Гардикас-Кацијадакис истакнува дека прагматичните грчки државници, како Трикупис и Венизелос, биле подготвени да прифатат дел од Македонија јужно од Охрид и Битола, вклучувајќи ги Лерин, Воден, Солун и Серес.

Според Македонски календар, во Струмичката каза живееле 3.425 православни Грци, 820 Бугари, 4.800 муслимани и 680 Евреи. Иако Трикупис ја вклучувал Струмица во грчката сфера на интерес, нејзиното отсуство во меморандумот на Коромилас сугерира дека Грција можеби сакала да ги прикрие своите вистински аспирации.

Во грчко-српскиот договор териториите биле распределени според воената контрола. Грчкиот премиер Венизелос ја поставил како главна цел на Грчката армија освојувањето на Солун, што ја намалило важноста на други територијални аспирации, вклучително и Струмица. Сепак, одредени извори, како Касаветис, наведуваат дека Струмица можела да биде грчка територија.

Појасна слика за грчките аспирации дава дискусијата во Грчкиот парламент на 28 февруари 1913 година, кога пратеникот Калергис побарал припојување на територии што не биле под грчка контрола, меѓу кои и Струмица. Неговиот говор предизвикал интерес во јавноста и бил пренесен во печатот.

Иако реалните воени услови не дозволувале преголеми територијални барања, Венизелос не се спротивставил на овие аспирации. На 4 март 1913 година, поранешниот министер за култура Атанасиос Ефтаксиос одржал говор насловен Нашата економија и националното прашање, каде што исто така ја спомнал потребата Грција да добие територии околу Гевгелија, Демир Капија и Струмица. Ова не било ново: уште во 1895 година Ефтаксиос ја поддржувал линијата Битола–Демир Капија–Струмица–Мелник како северна граница на Грција.

Говорите на Калергис и Ефтаксиос ја одразуваат грчката позиција кон Струмица – сметана за грчки град, но со неизвесни можности за припојување. Почетокот на Меѓусојузничката војна ја разоткрил вистинската стратегија на Грција: освојување на што повеќе територии преку принципот на фактичка контрола.

Грчките весници, како Емброс, објавувале опширни извештаи околу битката за освојување на Струмица, величајќи го успехот на војската. Во изданието од 1 јули 1913 година, освојувањето на Струмица било претставено како триумф, заедно со оној во Кавала. Весниците тврделе дека грчката армија спасила цивили од бугарски злосторства и дека дури и Турците во Струмица со радост ги пречекале грчките сили.

Иако грчките весници најавувале дека Струмица ќе стане дел од Грција, на Букурешката мировна конференција грчката влада не покажала посебен интерес за градот. Главниот фокус на Венизелос бил Кавала и тракиското приморје како клуч за идното освојување на Цариград.

Во овој контекст, Струмица била жртвувана, но не и заборавена. Дел од православното население, поврзано со Цариградската патријаршија, се повлекло со грчката војска стравувајќи од одмазда на Бугарите. Извештајот на Карнегиевата комисија забележува:

„Ние најдовме неколку стотици грчки бегалци од Струмица во Кукуш. Тие, всушност, воопшто не се Грци, туку Словени, најголемиот дел двојазични, кои ѝ припаѓаат на грчката партија и на патријаршиската црква…“

Во следните години, бегалците од Струмица формирале здруженија како Тивериополис во Солун и Кукуш. Некои достигнале високи позиции: Георгиос Хаџигеоргиу станал пратеник, Николаос Икономидис професор, а Александрос Караманолис бригаден генерал.

И по Втората светска војна, грчките аспирации кон Струмица продолжиле. Во декември 1943 година, полковникот Александрос Асимакопулос предложил проширување на грчката територија до Демир Капија. Во 1945 година, генерал-мајорот Д. Вакас објавил карта со посакуваните нови граници, вклучувајќи ја и Струмица.

Иако овие планови пропаднале, интересот за Струмица останал жив во грчките кругови. Историски гледано, Грција ја сметала Струмица за дел од своето културно наследство од антиката до современата ера, очекувања кои секако не се оправдани.

текстот е делумно преземен од истражувањата на Проф. д-р Далибор Јовановски, Филозофски факултет, Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Скопје